Modlitwy do św. Wojciecha

Libice i Magdeburg

Wojciech urodził się około 956 roku w Libicach w Czechach, w rodzie Sławnikowiców spokrewnionym z saską dynastią Ottonów; jego rodzicami byli Sławnik i Strzeżysława. Brunon z Kwerfurtu tłumaczył jego imię jako „pociecha wojów”. Według najstarszego żywota (Vita I) rodzice, gdy chłopiec ciężko zachorował, ślubowali oddać go na służbę Bogu, jeśli wyzdrowieje.

W 972 roku został posłany do Magdeburga, do arcybiskupa Adalberta, który udzielił mu bierzmowania; od niego Wojciech przejął imię Adalbert, pod którym znany jest w Europie. Uczył się tam w szkole katedralnej około dziesięciu lat, do 981 roku, po czym wrócił do Pragi i przyjął święcenia z rąk biskupa Dytmara.

Biskup Pragi i mnich

Po śmierci Dytmara w styczniu 982 roku zjazd w Lewym Hradcu wskazał Wojciecha jako następcę. Cesarz Otton II zatwierdził wybór w 983 roku w Weronie, a 29 czerwca 983 roku sakry udzielił mu arcybiskup Moguncji Willigis. Źródła różnie wyznaczają początek jego rządów (982 jako wybór, 983 jako zatwierdzenie i sakra), dlatego podajemy obie daty. Do Pragi wszedł, według żywotów, boso.

Spotkał się z oporem: piętnował handel niewolnikami, przypominał możnym zakaz wielożeństwa, a duchownym wymagał życia w celibacie. Zniechęcony opuścił Pragę i udał się do Rzymu, a w Wielką Sobotę 990 roku złożył wraz z bratem Radzimem Gaudentym profesję benedyktyńską w klasztorze św. Bonifacego i Aleksego na Awentynie.

Synod nakazał mu wrócić do Pragi, gdzie założył opactwo benedyktyńskie w Břevnovie. Konflikty z możnymi nie ustały: gdy Wojciech stanął w obronie kobiety z rodu Wrszowców oskarżonej o cudzołóstwo, została ona zabita, a on rzucił klątwę na sprawców. W odwecie Wrszowcowie zniszczyli Libice i wymordowali część jego rodziny (według brewiarz.pl 28 września 995 roku). Wojciech opuścił Pragę po raz drugi i za życia już do niej nie wrócił.

Misja do Prusów i śmierć

W 996 roku Wojciech przebywał w Rzymie, gdzie zaprzyjaźnił się z młodym cesarzem Ottonem III. Gdy okazało się, że Czesi nie przyjmą go z powrotem, udał się do Polski, do księcia Bolesława Chrobrego, a wiosną 997 roku wyruszył z misją do Prusów. Z Gdańska, gdzie według tradycji i żywotów nauczał i udzielał chrztu, popłynął z bratem Radzimem Gaudentym i tłumaczem Benedyktem Boguszą; zbrojnych, których dał mu Bolesław, odesłał.

Prusowie przepędzili misjonarzy pod groźbą śmierci, a gdy ci próbowali wrócić, napadli na nich. Według Vita I stało się to 23 kwietnia 997 roku, w piątek, a pogański kapłan Sicco przebił Wojciecha włócznią; głowę odcięto i nabito na pal. Źródła różnią się w szczegółach: Vita I mówi o siedmiu ranach, brewiarz.pl o sześciu włóczniach, a Wikipedia ogólnie o wielu ranach.

Miejsca śmierci nie ustalono. Mówi się o okolicach pruskiego grodu Cholin: tradycyjnie wskazuje się Święty Gaj koło Pasłęka lub Tenkity (dziś Letnoje) na Sambii, a według Gerarda Labudy wieś Pachoły koło Dzierzgonia.

Kanonizacja, grób w Gnieźnie i relikwie

Ciało Wojciecha wykupił Bolesław Chrobry i złożył w Gnieźnie; według późniejszej Passio z Tegernsee zapłacił za nie jego wagę w złocie, co archidiecezja gnieźnieńska przytacza z zastrzeżeniem („jeśli wierzyć”). Papież Sylwester II ogłosił Wojciecha świętym w 999 roku (brewiarz.pl podaje „przed rokiem 999”). W roku 1000 do jego grobu pielgrzymował Otton III, a w Gnieźnie powstała pierwsza polska metropolia, której patronem został Wojciech, a pierwszym arcybiskupem jego brat Radzim Gaudenty.

W 1038 roku, podczas najazdu na Polskę, książę czeski Brzetysław I wywiózł relikwie Wojciecha i Radzima z Gniezna do Pragi; spoczywają w katedrze św. Wita. Przy odbudowie katedry gnieźnieńskiej znaleziono prawdopodobnie część relikwii (według archidiecezji w pierwszej połowie XII wieku, według Wikipedii podobno już w 1088 roku), a w 1928 roku przekazano Polsce z Rzymu fragment kości. Dlatego o relikwiach świętego mówi się dziś w Gnieźnie i w Pradze, a źródła nie rozstrzygają jednoznacznie, co dokładnie spoczywa w każdym z miejsc.

Katedra gnieźnieńska z grobem św. Wojciecha jest, jak pisze archidiecezja, najstarszym sanktuarium w Polsce. Jan Paweł II modlił się tam 3 czerwca 1979 roku i ponownie, w tysiąclecie śmierci męczennika, 3 czerwca 1997 roku. Przeniesienie relikwii wspomina się od średniowiecza 20 października w uroczystości Translatio sancti Adalberti.

Żywoty, legendy i atrybuty

Życie Wojciecha znamy z trzech żywotów: Vita I („Est locus”, powstała około 998–999 roku, zwykle przypisywana benedyktynowi Janowi Kanapariuszowi), Vita II napisanej około 1004 roku przez św. Brunona z Kwerfurtu oraz nieco późniejszej Passio z Tegernsee, spisanej zapewne w XI wieku. Jego życie przedstawiają też XII-wieczne Drzwi Gnieźnieńskie, odlane w brązie, z osiemnastoma scenami.

Nie wszystko, co o nim opowiadano, ma oparcie w źródłach. Według legendy miał ochrzcić na Węgrzech przyszłego króla Stefana I, ale Wikipedia pisze, że najprawdopodobniej udzielił mu bierzmowania, a brewiarz.pl mówi o „opowieści”. Późna tradycja przypisywała mu też autorstwo pieśni „Bogurodzica”, ale nie znajduje to potwierdzenia w źródłach, a pieśń pochodzi z XIII–XIV wieku.

W ikonografii Wojciech występuje w stroju biskupim, w paliuszu i z pastorałem. Jego atrybutami są także włócznie, od których zginął, wiosło (według brewiarz.pl jeden z Prusów uderzył go wiosłem w plecy), orzeł, księga i palma męczeństwa; bywa też przedstawiany z głową trzymaną w ręku.