Modlitwy do św. Stanisława ze Szczepanowa

Co wiemy ze źródeł: pochodzenie i droga do biskupstwa

Źródeł o Stanisławie jest niewiele: krakowskie roczniki z datami jego rządów i wzmianką o przeniesieniu ciała, kronika Galla Anonima (pisana około 1112 roku), obszerniejsza relacja Wincentego Kadłubka oraz żywot napisany około 1240 roku przez dominikanina Wincentego z Kielc, który posłużył w procesie kanonizacyjnym. Żywot zawiera także opowieści legendarne, dlatego nie wszystko, co o świętym opowiadano, jest jednakowo pewne.

Urodził się w Szczepanowie koło Bochni, prawdopodobnie około 1030 roku — Wikipedia podaje lata 1035–1040, a strona sanktuarium na Skałce około 1039; dokładnej daty nie znamy, a tradycyjnie podawany 26 lipca opiera się na przekazie. Imiona rodziców w źródłach nie są pewne. Wykształcenie zdobywał zapewne w Krakowie, a według przypuszczeń badaczy także za granicą, najczęściej wskazuje się szkołę w Leodium (Liège).

Został kapłanem i kanonikiem katedralnym u boku biskupa Lamberta Suły. Po śmierci Lamberta, około 1070 roku, wybrano go na następcę; wybór zatwierdził papież Aleksander II, ale konsekracja odbyła się dopiero w 1072 roku. Przyczyny tej dwuletniej przerwy nie są znane.

Biskup krakowski (1072–1079)

O pracy duszpasterskiej Stanisława wiadomo niewiele. Brewiarz.pl podaje, że w rodzinnej wsi ufundował drewniany kościół pw. św. Marii Magdaleny, a dla biskupstwa nabył wieś Piotrawin. Według Wikipedii, która opiera się na biografii Antoniego Żurka (2007), wprowadzał reformy kościelne Grzegorza VII, współpracował z księciem Bolesławem przy budowie katedry wawelskiej oraz angażował się w pomoc ubogim, wdowom i sierotom i w kształcenie duchowieństwa.

Za poparciem króla Bolesława Śmiałego, który wprowadził go na stolicę krakowską, Stanisław miał według brewiarz.pl starać się u papieża Grzegorza VII o odnowienie metropolii gnieźnieńskiej; legaci papiescy przybyli do Polski w kwietniu 1075 roku. Ta sama reforma bywa jednak oceniana inaczej: Tadeusz Grudziński uważał, że utworzenie biskupstwa płockiego i odnowienie arcybiskupstwa w Gnieźnie naruszyły pozycję biskupa krakowskiego i stało się jedną z przyczyn późniejszego konfliktu z królem.

Konflikt z królem Bolesławem: źródła i spór historyków

Konflikt skończył się śmiercią Stanisława 11 kwietnia 1079 roku w Krakowie. Gall Anonim, piszący około trzydziestu lat później, jest jedynym zapisem tak bliskim wydarzeniom: pisze, że król skazał biskupa za „bunt” na obcięcie członków, i dodaje, że nie usprawiedliwia ani biskupa-buntownika, ani nie pochwala sposobu, w jaki król dochodził swoich racji. Nazywa też Stanisława traditor episcopus, a historycy spierają się, co to określenie znaczyło.

Wincenty Kadłubek, późniejszy biskup krakowski, opisuje to inaczej. Według jego relacji Bolesław po długich wyprawach, między innymi na Ruś, okrutnie mścił się na rycerzach, którzy go opuścili, i na ich żonach. Stanisław jako jedyny upomniał króla, a gdy ten nie ustąpił, rzucił na niego klątwę. Według podania, które powtarza brewiarz.pl, król sam zabił biskupa podczas Mszy w kościele św. Michała na Skałce.

Historycy do dziś nie są zgodni, co było prawdziwym powodem. Tadeusz Wojciechowski (1904) widział w sprawie polityczny spisek przeciw królowi i karę za zdradę; Roman Grodecki dopuszczał, że szlachetne pobudki biskupa władca uznał za zdradę; Tadeusz Grudziński szukał przyczyny w reformie kościelnej z 1075 roku; Jan Powierski sądził, że Stanisław mógł być pionkiem w grze opozycji skupionej wokół palatyna Sieciecha. Ślady uderzeń w tył głowy na czaszce przechowywanej na Wawelu przywoływano przeciw wersji o wyroku i obcięciu członków, lecz autorzy odczytują je różnie. Ta strona nie rozstrzyga sporu, tylko go przedstawia.

Relikwie, kanonizacja i kult

W 1088 roku relikwie Stanisława przeniesiono do katedry krakowskiej na Wawelu, gdzie spoczywają do dziś; sarkofag, który je mieści, pochodzi z XVII wieku. Według Wikipedii niemal wszyscy polscy królowie od Władysława Łokietka koronowali się, klęcząc przed sarkofagiem świętego. Jego kult miał też znaczenie polityczne: w czasach rozbicia dzielnicowego widziano w nim znak nadziei na zjednoczenie kraju.

O kanonizację zabiegali biskupi krakowscy Iwo Odrowąż i Jan Prandota; Wincenty z Kielc napisał żywot na potrzeby procesu. Kanonizacji dokonał papież Innocenty IV w Asyżu w 1253 roku — brewiarz.pl, Wikipedia i strona Skałki o procesji podają 8 września, inna strona sanktuarium na Skałce 17 września. Uroczystość podniesienia relikwii i ogłoszenia kanonizacji w Krakowie odbyła się 8 maja 1254 roku, stąd w Polsce obchód 8 maja, a w kalendarzu powszechnym wspomnienie 11 kwietnia, w rocznicę śmierci.

Według Wikipedii Jan XXIII ustanowił w 1963 roku św. Stanisława, razem ze św. Wojciechem i NMP Królową Polski, pierwszorzędnym patronem Polski. Jan Paweł II nazwał go patronem chrześcijańskiego ładu moralnego, a w 1979 roku, w dziewięćsetną rocznicę męczeństwa, napisał list apostolski „Rutilans agmen”. Co roku w niedzielę w oktawie uroczystości z Wawelu na Skałkę idzie procesja z relikwiami, od grobu świętego do miejsca jego męczeństwa.

Piotrowin, orły i zrośnięte ciało: tradycja, nie historia

Najsłynniejsza opowieść o Stanisławie pochodzi z żywotu Wincentego z Kielc. Według legendy biskup kupił od rycerza Piotra, zwanego Piotrowinem, wieś, a po jego śmierci spadkobiercy zakwestionowali sprzedaż i sąd nie dał wiary biskupowi. Stanisław miał po trzech dniach postu i modlitwy wskrzesić Piotra, aby ten poświadczył umowę, a po rozprawie odprowadzić go z powrotem do grobu. To opowieść legendarna; brewiarz.pl zaznacza wprost, że historycznie prawdopodobny jest co najwyżej sam spór o wieś Piotrawin, nie wskrzeszenie.

Legendą pozostają też orły strzegące ciała i cudowne zrośnięcie się poćwiartowanych członków, które Kadłubek przytacza jako podanie. Stąd w ikonografii orzeł i mała postać Piotrowina u stóp biskupa, obok pastorału, miecza i palmy męczeństwa. Odróżniamy więc to, co mówią źródła, od tego, co przekazuje tradycja, i nie podajemy legend jako faktów.