Modlitwy do św. Hieronima

Z Rzymu do Betlejem

Hieronim urodził się w Strydonie, na granicy Panonii z Dalmacją, na terenie dzisiejszej Chorwacji lub Słowenii. Papież Franciszek i Internetowa Liturgia Godzin podają rok około 345; Wikipedia, za kroniką Prospera z Akwitanii, przyjmuje 331, odnotowując, że część badaczy proponowała 347. Pochodził z zamożnej rodziny chrześcijańskiej, ale zgodnie z ówczesnym zwyczajem ochrzczono go dopiero jako studenta retoryki w Rzymie, w latach 358–364; według brewiarz.pl chrztu udzielił mu papież Liberiusz.

Po studiach wyjechał do Trewiru, gdzie zetknął się z monastycyzmem, a potem do Akwilei, gdzie z przyjaciółmi prowadził życie wspólne. Około 374 roku przez Antiochię dotarł na pustynię Chalkis; żył tam jako pustelnik i uczył się greki, a od pewnego nawróconego Żyda — hebrajskiego. W Antiochii biskup Paulin wyświęcił go na kapłana (brewiarz.pl podaje rok 377). Około 379 roku był w Konstantynopolu, gdzie słuchał Grzegorza z Nazjanzu i tłumaczył na łacinę homilie Orygenesa oraz Kronikę Euzebiusza z Cezarei.

W 382 roku wrócił do Rzymu i do 384 roku był bliskim współpracownikiem papieża Damazego, który polecił mu poprawić dawny łaciński przekład Ewangelii i Psalmów. Na Awentynie skupił wokół siebie krąg rzymskich chrześcijanek studiujących Pismo Święte, wśród nich Marcellę, Paulę i jej córkę Eustochię. Po śmierci Damazego musiał opuścić miasto; przez Egipt, gdzie słuchał Dydyma Ślepego, dotarł do Palestyny i w 386 roku osiadł w Betlejem. Założył tam przy Grocie Narodzenia dwa klasztory, męski i żeński, z domami dla pielgrzymów. Zmarł w Betlejem 30 września 420 roku; anonimowy żywot z VI–VIII wieku podaje rok 419.

Wulgata i inne dzieła

W Betlejem Hieronim przetłumaczył na łacinę cały Stary Testament, początkowo z greckiej Septuaginty, a od około 390 roku bezpośrednio z hebrajskiego; Wikipedia datuje zakończenie tej pracy na lata 405–406. Wcześniej, jeszcze w Rzymie, poprawił przekład Ewangelii. Jego przekład, przyjęty z czasem powszechnie, nazwano Wulgatą. Sobór Trydencki uznał ją za tekst „autentyczny”, a w 1979 roku Jan Paweł II ogłosił jej rewizję, Neowulgatę.

Oprócz przekładów pisał komentarze do ksiąg prorockich, Psalmów i listów św. Pawła, żywoty mnichów (pierwszym jego pismem był „Żywot św. Pawła Pustelnika”), dzieła polemiczne, jak „Dialog przeciw pelagianom” z 415 roku, i wiele listów; korespondował między innymi z Augustynem. W prologu do komentarza do Księgi Izajasza napisał zdanie, które papież Franciszek nazywa kluczem do jego postaci: nieznajomość Pisma Świętego jest nieznajomością Chrystusa. Fragment tego prologu jest czytaniem Liturgii Godzin na jego wspomnienie.

„Lew Betlejemski”: temperament i spory

Hieronim nie był postacią łagodną. Papież Franciszek pisze w liście apostolskim, że w publicznych sporach z heretykami dopuszczał się „przesady i nieumiarkowania”, choć zawsze z pragnienia obrony wiary, i nazywa go „Lwem Betlejemskim”; brewiarz.pl odnotowuje, że współcześni zwracali uwagę na jego wybuchowy charakter. Wikipedia opisuje jego długi spór z dawnym przyjacielem Rufinem z Akwilei o teologię Orygenesa, który w 401 roku przerodził się w wymianę pism „Apologia przeciw Hieronimowi” i „Apologia przeciw Rufinowi”, i ostre traktaty przeciw Jowinianowi i Wigilancjuszowi.

Z tym wizerunkiem wiąże się ikonografia. Lew u jego stóp nawiązuje do legendy o wyjęciu ciernia z łapy zwierzęcia — to opowieść, nie fakt z życiorysu. Czaszka i kamień przypominają o pokucie, a purpurę kardynalską Franciszek nazywa anachronizmem, który ma wskazywać na jego miejsce wśród duchowieństwa Rzymu u boku papieża Damazego; Wikipedia wiąże ten strój z jego pracą przy papieskich archiwach i korespondencji. Leonardo da Vinci przedstawił go jako pokutnika, Albrecht Dürer jako uczonego w pracowni, a Caravaggio na obrazie z Galerii Borghese połączył oba motywy.

Grób w Betlejem, relikwie w Rzymie, doktor Kościoła

Hieronima pochowano w grocie pod północną nawą bazyliki Narodzenia Pańskiego w Betlejem. Grotę z miejscem jego grobu i tak zwaną celą św. Hieronima czci się do dziś w podziemiach przylegającego do bazyliki franciszkańskiego kościoła św. Katarzyny, pod opieką Kustodii Ziemi Świętej. Pod koniec XIII wieku duchowni rzymskiej bazyliki Santa Maria Maggiore ogłosili, że jego relikwie przeniesiono do ich kościoła — Wikipedia podaje to jako ich twierdzenie.

Już od VIII wieku zaliczano go do czterech wielkich doktorów Kościoła Zachodniego, obok Ambrożego, Augustyna i Grzegorza Wielkiego. Benedykt XV poświęcił mu w 1500. rocznicę śmierci encyklikę „Spiritus Paraclitus” (15 września 1920), Benedykt XVI dwie katechezy (7 i 14 listopada 2007), a Franciszek w 1600. rocznicę list apostolski „Scripturae Sacrae affectus” (30 września 2020). W kalendarzu rzymskim 30 września jest jego wspomnieniem obowiązkowym; prawosławni wspominają go 15 czerwca według kalendarza juliańskiego, czyli 28 czerwca.