Bazylika kolegiacka Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Środzie Wielkopolskiej

Historia

Budowa kościoła: kościół gotycki z początku XV w.; nawy boczne i wieża na przełomie XV i XVI w.; attyka wieży w poł. XVI w.; kaplica Gostomskich 1598–1602; bazylika mniejsza 2021

Gotycki kościół w Środzie Wielkopolskiej wzniesiono na początku XV wieku, a na przełomie XV i XVI wieku rozbudowano go o nawy boczne i wieżę, którą w połowie XVI wieku zwieńczono renesansową attyką. Nawy nakrywają sklepienia gwiaździste, a prezbiterium — krzyżowo-żebrowe. W późnorenesansowym ołtarzu głównym stoi sześć renesansowych figur świętych, a w polu głównym obraz Wniebowzięcia nieznanego malarza, oparty na kompozycji Petera Paula Rubensa. Późnogotyckie stalle ufundował biskup poznański Jan Lubrański, a wykonali je w latach 1519–1522 bracia Jan i Leon z Wrześni; na belce tęczowej zachowała się polichromowana grupa pasyjna z początku XVI wieku.

Od południa w latach 1598–1602 dostawiono renesansową kaplicę grobową Gostomskich, fundacji wojewody poznańskiego Hieronima Gostomskiego — ośmioboczną, nakrytą kopułą, z kratą z brązu wykonaną w 1598 roku przez gdańskiego mistrza Krzysztofa Olendorfa. Mieści ona wczesnobarokowy nagrobek Anny z Ostrorogów Sieniawskiej (zm. 1584) z brunatnego i różowego marmuru, a dziś pełni funkcję kaplicy wieczystej adoracji. W ścianach kościoła znajduje się też renesansowa płyta nagrobna wojewody sieradzkiego Ambrożego Pampowskiego (zm. 1510), a na filarze tablica ks. Augustyna Szamarzewskiego, średzkiego mansjonarza z lat 1857–1887 i jednego z pionierów ruchu spółdzielczego w Wielkopolsce. Decyzją Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów z 16 grudnia 2021 roku kolegiata otrzymała tytuł bazyliki mniejszej.