Bazylika kolegiacka Ducha Świętego w Przeworsku

Historia

Budowa kościoła: budowa ok. 1400–1473 z fundacji Jana Tarnowskiego, jego potomków i mieszczan; kaplica Grobu Bożego 1692–1727; bazylika mniejsza 1982, kolegiata 2003, sanktuarium Grobu Bożego 2012

Gotycki kościół Ducha Świętego stoi na wzgórzu w południowo-zachodniej części Przeworska jako część dawnego zespołu klasztornego bożogrobców. Budowano go od około 1400 do 1473 roku z fundacji Jana Tarnowskiego, jego potomków i mieszczan, pod nadzorem kolejnych prepozytów. Świątynię wzniesiono według jednolitego projektu, w typowej dla gotyku małopolskiego odmianie systemu filarowo-przyporowego, a klasztor i kościół miały charakter obronny: w 1502 roku dostawiono basztę, a w 1640 roku cały zespół otoczono murami. Konwent przeworski miał wysoką rangę — w latach 1585–1587 kapituła zakonu uczyniła Przeworsk ośrodkiem jednej z czterech polskich prowincji bożogrobców, a do kasaty zakonu w 1819 roku posługę pełniło tu 34 prepozytów.

Najważniejszą częścią zespołu jest kaplica Grobu Bożego, wzniesiona w latach 1692–1727 jako wierna kopia kaplicy Grobu Chrystusa w Jerozolimie, z relikwią skały z Grobu Jerozolimskiego. Wystrój kościoła ma dziś przede wszystkim charakter barokowy za sprawą ołtarza głównego z 1693 roku; zachowało się też gotyckie epitafium Rafała Tarnowskiego z rodziną z lat 1491–1496, a w prezbiterium piaskowcowe płyty nagrobne z podobiznami fundatorów, kryjące wejścia do krypt. Od 1982 roku świątynia jest bazyliką mniejszą, od 2003 roku kolegiatą, a od 2012 roku sanktuarium Grobu Bożego — to jedyna w Polsce bazylika pod wezwaniem Ducha Świętego i drugi po archikatedrze najważniejszy kościół archidiecezji przemyskiej.