Modlitwy do św. Mikołaja z Miry

Co o nim wiadomo na pewno

Historycznie pewne jest tylko to, że w IV wieku istniał biskup Miry w Licji o imieniu Mikołaj — tak ocenia go Katolicka Encyklopedia z 1911 roku, zaznaczając, że poza tym prawie nic o nim nie wiadomo. Wikipedia przypomina, że nie zachował się żaden zapis z III, IV ani V wieku, który potwierdzałby tę postać, a pierwsze wzmianki pochodzą z VI stulecia, z czasów cesarza Justyniana.

Według późniejszych żywotów Mikołaj brał udział w soborze nicejskim w 325 roku. Źródła z epoki tego nie potwierdzają: Wikipedia zauważa, że jego imienia nie ma w przekazach z soboru ani u Atanazego z Aleksandrii, a Katolicka Encyklopedia dodaje, że nie występuje on w żadnej ze starych list uczestniczących biskupów. Internetowa Liturgia Godzin (brewiarz.katolik.pl) podaje jego udział w soborze jako fakt, więc źródła tu się rozchodzą; na tej stronie traktujemy go jako przekaz tradycji.

Rozbieżności dotyczą też dat i miejsca. Śmierć 6 grudnia umieszcza się zwykle między rokiem 345 a 352, a urodzenie około 270. Miejsce urodzenia Wikipedia i Katolicka Encyklopedia podają jako Patarę w Licji, natomiast brewiarz.katolik.pl pisze o Patras w Grecji. Badacz hagiografii Hippolyte Delehaye, cytowany przez Wikipedię, wykazał, że w tym przypadku pierwszy był kult, a żywoty powstały później, by na niego odpowiedzieć.

Życiorys według tradycji

Najstarszy żywot, napisany w Konstantynopolu w pierwszej połowie IX wieku przez archimandrytę Michała, opisuje Mikołaja jako jedyne dziecko zamożnych i pobożnych rodziców z Patary. Po ich śmierci miał rozdać odziedziczony majątek biednym. Według tej opowieści wybrano go na biskupa Miry, gdy jako pierwszy wszedł rano do kościoła na modlitwę, a jako biskup bronił nauki o Trójcy Świętej przeciw zwolennikom Ariusza i doprowadził do zburzenia świątyni Artemidy.

Później ten obraz rozbudowywano. Żywot Szymona Metafrastesa z IX wieku dodał między innymi uwięzienie Mikołaja za cesarzy Dioklecjana i Maksymiana oraz udział w soborze nicejskim; Wikipedia zauważa, że Metafrastes połączył przy tym opowieści o dwóch różnych świętych o tym samym imieniu. Na jego pracy oparł pod koniec IX wieku Jan Diakon z Neapolu pierwszy łaciński żywot, z którego korzystała zachodnia hagiografia, w tym rozdział o Mikołaju w „Złotej legendzie”.

Trzy wiana, oficerowie i żeglarze: legendy

Najbardziej znana jest opowieść o trzech córkach, którą po raz pierwszy zapisał żywot Michała z IX wieku. Według niej zubożały sąsiad, nie mogąc wyposażyć trzech córek, zamierzał oddać je do nierządu. Mikołaj miał trzykrotnie, nocą, wrzucić przez okno pieniądze na posag dla każdej z nich. Stąd biorą się atrybuty świętego — trzy złote kule, jabłka czy sakiewki — oraz patronat nad pannami szukającymi męża. To legenda, nie zapis historyczny.

Wikipedia za najstarszą legendę o Mikołaju uznaje „Stratelatis” (Oficerowie) z połowy VI wieku: święty miał powstrzymać egzekucję niesłusznie skazanych żołnierzy, a potem ukazać się we śnie cesarzowi Konstantynowi i uratować trzech oficerów. Żywot Michała zawiera też dwie opowieści morskie: o żeglarzach ocalonych z burzy oraz o zbożu zatrzymanym w porcie w Andriake, które nakarmiło głodujących mieszkańców. To one stoją za patronatem nad marynarzami i kupcami.

Relikwie w Bari i w Wenecji

W 1087 roku domniemane ciało świętego przeniesiono z Miry do Bari w południowych Włoszech. Wydarzenie opisał współczesny mu Nikefor z Bari w „Translatio Sancti Nicolai Confessoris”: według niego kupcy z Bari dowiedzieli się, że Wenecjanie chcą wywieźć relikwie przed zbliżającymi się wojskami tureckimi, i uprzedzili ich; na ląd w Bari zniesiono je 9 maja 1087 roku. Ta data jest do dziś pamiątką przeniesienia, obchodzoną lokalnie w Bari. Wkrótce zaczęto budować tam bazylikę, w której relikwie spoczywają w krypcie.

Wenecjanie utrzymywali później, że to oni mają prawdziwe relikwie, zabrane z Miry w 1100 roku i złożone w klasztorze na wyspie Lido. Wikipedia zauważa jednak, że sanktuarium na Lido miało zasięg tylko lokalny, a Bari stało się głównym ośrodkiem kultu w Europie. W Bari spoczywa też polska królowa Bona Sforza. W 1972 roku Paweł VI przekazał fragmenty relikwii z Bari przedstawicielom prawosławia jako gest dobrej woli w dialogu Kościołów.

Od Mikołaja z Miry do mikołajek i Santa Clausa

Kult Mikołaja był w średniowieczu powszechny: Wikipedia odnotowuje obchody 6 grudnia w Konstantynopolu w IX wieku, a w Kościele zachodnim od synodów neapolitańskich z lat 821 i 842. Już wtedy uważano go za patrona dzieci. Zwyczaj obdarowywania dzieci jest udokumentowany od XV wieku w źródłach polskich, czeskich, austriackich, holenderskich, belgijskich i niemieckich: wieczorem 5 grudnia osoba przebrana za biskupa obdarowywała grzeczne dzieci owocami, orzechami i ciastkami. Wcześniejsze są przekazy z XII-wiecznej Francji o zakonnicach zostawiających przed drzwiami ubogich dzieci prezenty w wigilię 6 grudnia.

Współcześnie w Polsce prezenty zostawia się w nocy z 5 na 6 grudnia, w bucie, skarpecie lub pod poduszką. Mikołajki to według Wikipedii zeświecczona nazwa dnia Świętego Mikołaja. Postać z czerwonym strojem, saniami i reniferami to osobny wątek kultury masowej: Wikipedia wiąże go z wierszem Clementa Clarke’a Moore’a z 1823 roku i z ilustracjami Thomasa Nasta z 1881 roku. W części Polski — Wielkopolsce, na Kujawach i Kaszubach — prezenty bożonarodzeniowe przynosi tradycyjnie Gwiazdor, a Mikołaj 6 grudnia.

W 1969 roku, po Soborze Watykańskim II, Paweł VI zniósł święto 6 grudnia w Kalendarzu rzymskim ogólnym i ustanowił w tym dniu wspomnienie dowolne. Wikipedia opisuje, że komisja przeglądająca kult świętych zakwestionowała historyczność Mikołaja, co wywołało dyskusję, a z kalendarza usunięto średniowieczne teksty hagiograficzne, zostawiając krótką notatkę opartą na „Stratelatis”. Kerygma, serwis liturgiczny krakowskiej parafii św. Kazimierza, nadal podaje 6 grudnia jako wspomnienie dowolne.