Modlitwy w intencjach
Dies irae
„Dies irae” (łac. „Dzień gniewu”) to średniowieczna łacińska sekwencja o Sądzie Ostatecznym, która do 1970 roku brzmiała we Mszy za zmarłych, także 2 listopada w Dzień Zaduszny. Dziś śpiewa się ją w nadzwyczajnej formie rytu rzymskiego, a w Liturgii godzin podzielono ją na trzy opcjonalne hymny na ostatni tydzień roku liturgicznego. Poniżej pełny tekst łaciński w brzmieniu Mszału Rzymskiego z 1962 roku i polski przekład Antoniego Czajkowskiego z XIX wieku.
Dies irae — tekst łaciński
Sekwencja o Sądzie Ostatecznym w brzmieniu Mszału Rzymskiego z 1962 roku: siedemnaście trzywersowych strof, strofa „Lacrimosa” i końcowy dwuwiersz „Pie Iesu”.
Dies irae, dies illa, Solvet saeclum in favilla: Teste David cum Sibylla.
Quantus tremor est futurus, Quando Iudex est venturus, Cuncta stricte discussurus!
Tuba, mirum spargens sonum Per sepulcra regionum, Coget omnes ante thronum.
Mors stupebit, et natura, Cum resurget creatura, Iudicanti responsura.
Liber scriptus proferetur, In quo totum continetur, Unde mundus iudicetur.
Iudex ergo cum sedebit, Quidquid latet, apparebit: Nil inultum remanebit.
Quid sum miser tunc dicturus? Quem patronum rogaturus, Cum vix iustus sit securus?
Rex tremendae maiestatis, Qui salvandos salvas gratis, Salva me, fons pietatis.
Recordare, Iesu pie, Quod sum causa tuae viae: Ne me perdas illa die.
Quaerens me, sedisti lassus: Redemisti Crucem passus: Tantus labor non sit cassus.
Iuste Iudex ultionis, Donum fac remissionis Ante diem rationis.
Ingemisco, tamquam reus: Culpa rubet vultus meus: Supplicanti parce, Deus.
Qui Mariam absolvisti, Et latronem exaudisti, Mihi quoque spem dedisti.
Preces meae non sunt dignae: Sed tu bonus fac benigne, Ne perenni cremer igne.
Inter oves locum praesta, Et ab haedis me sequestra, Statuens in parte dextra.
Confutatis maledictis, Flammis acribus addictis, Voca me cum benedictis.
Oro supplex et acclinis, Cor contritum quasi cinis: Gere curam mei finis.
Lacrimosa dies illa, Qua resurget ex favilla Iudicandus homo reus: Huic ergo parce, Deus.
Pie Iesu Domine, Dona eis requiem. Amen.
Źródło: Missale Romanum, wyd. z 1962 r. (Typis Polyglottis Vaticanis), s. 706 — sekwencja na Mszę 2 listopada — https://media.musicasacra.com/pdf/missale62.pdf — Tekst zgodny z drukiem (s. 706; ten sam tekst powtarza się w Missae defunctorum), z pisownią „ae” zamiast ligatury „æ”. Porównaliśmy go wers po wersie z łacińską Wikipedią (powołuje się na Liber Usualis), Wikiźródłami (Nott, 1865) i serwisem Preces Latinae: po pominięciu interpunkcji, wielkich liter oraz dawnej pisowni z 1865 r. („j”, „v”, „quum”, „tanquam”, „Lacrymosa”) różnią się tylko pisownią — „saeculum” zamiast „saeclum” (Preces Latinae), „Sybilla” (Wikiźródła), „dextera” zamiast „dextra” (Preces Latinae). Wikiźródła z 1865 r. kończą na „Huic ergo parce, Deus”, bez dwuwiersza „Pie Iesu”.
Dies irae — polski przekład Antoniego Czajkowskiego
Rymowany przekład sekwencji autorstwa Antoniego Czajkowskiego (1816–1873), poety i prawnika; tekst jest w domenie publicznej. Przekład kończy się na strofie „Lacrimosa”.
Dzień gniewu, dzień płomienisty Rozwiąże świat w proch wieczysty, Wedle słów króla psalmisty.
Jaki strach na duszach siędzie, Kiedy w archaniołów rzędzie Pan na sąd straszny przybędzie!
Trąba się grzmotem nasroży, Umarłym groby otworzy I zwoła świat na sąd boży.
Zdumieje się przyrodzenie I śmierć, gdy wstanie stworzenie Na ostatnie rozsądzenie.
Otworzą się księgi strony, W której każdy czyn znaczony; Z której świat będzie sądzony.
Wszystkie zbrodnie zatajone Będą światu objawione I wieczną hańbą zelżone.
Co grzesznik natenczas rzecze I do kogo się uciecze, Gdy i dobrym strach dopiecze?
Królu tronu straszliwego! Z łaski zbawiasz Ty każdego: I mnie z łaski zbaw grzesznego!
Pomnij sobie, Jezu błogi, Żem przyczyną był twej drogi: Nie chciej gubić mnie w dzień trwogi!
Szukając mnie, tyś strudzony! Jam twym krzyżem odkupiony, Niech ta praca wyda plony!
Sędzio mściwy, Jezu luby! Odpuszczeniem zbaw od zguby, Wprzód nim przyjdzie dzień rachuby!
Wzdycham jako obwiniony, Wstyd mię za grzech popełniony: Odpuść, Boże niezmierzony!
Tyś Maryi niebo otworzył, Łotr przez Ciebie duszą ożył, Jam w Tobie ufność położył:
Niegodne jest me wołanie, Lecz Ty przez twe zlitowanie Nie daj mi upaść w otchłanie!
Policz-że mię w owiec gronie I od kozłów miej w obronie, Stawiając po prawej stronie.
Gdy ukarzesz potępionych W wieczny ogień przeznaczonych, Powołaj mię do zbawionych.
Z prochem i w pokutnym worze Błagam cichy i w pokorze: Pomnij o mym końcu, Boże!
Płaczliwy dzień on, gdy stanie Grzesznik na straszne wołanie; Ach! przebacz mu wonczas, Panie!
Źródło: „Obraz literatury powszechnej w streszczeniach i przykładach”, t. I, ułożyli P. Chmielowski i E. Grabowski, Warszawa 1895 (T. Paprocki i S-ka), s. 329–330 — „Dies irae”, przeł. Antoni Czajkowski — https://pl.wikisource.org/wiki/Dies_irae_(t%C5%82um._Czajkowski,_1895) — Czajkowski (ur. 1816 w Krakowie, zm. 1873 w Petersburgu) figuruje jako tłumacz w druku i na Wikiźródłach. Tekst sprawdziliśmy ze skanem książki (Polona; kopia na Wikimedia Commons) i poprawiliśmy dwa drobne odstępstwa transkrypcji Wikiźródeł od druku: „ostatnie rozsądzenie” (nie „ostatnio”) oraz „zbawiasz Ty każdego” (wielkie „Ty”). Nie znaleźliśmy innej publikacji tego przekładu, więc jedynym źródłem jest ta książka. Nie wiemy, kiedy przekład powstał. Przekład nie obejmuje dwuwiersza „Pie Iesu”.
Najczęstsze pytania
- Co znaczy „Dies irae”?
- To po łacinie „dzień gniewu” — pierwsze słowa łacińskiej sekwencji o Sądzie Ostatecznym, rymowanej, napisanej według polskiej Wikipedii na przełomie XII i XIII wieku. Według serwisu Preces Latinae utwór opiera się na proroctwie Sofoniasza (So 1, 14–16) o dniu Pańskiego gniewu; łacińska Wikipedia przytacza w tym miejscu Wulgatę (So 1, 15–16). Opisuje trąbę budzącą umarłych, księgę, w której zapisano wszystko, i prośbę grzesznika o miłosierdzie Sędziego.
- Kto napisał „Dies irae”?
- Tradycja przypisuje sekwencję Tomaszowi z Celano, franciszkaninowi i biografowi św. Franciszka (ok. 1200 – ok. 1265). Pewności jednak nie ma: Wikiźródła zaznaczają, że po odnalezieniu starszych odpisów jego autorstwo jest wątpliwe, a polska Wikipedia podaje, że wymienia się około 80 możliwych twórców. Encyklopedia Katolicka z 1913 roku wylicza dziesięć innych proponowanych nazwisk. Bezpieczniej więc mówić „przypisywana Tomaszowi z Celano”.
- Czy „Dies irae” śpiewa się dziś na pogrzebie?
- W zwyczajnej formie rytu rzymskiego sekwencji nie ma już w Mszy za zmarłych: po Soborze Watykańskim II komisja Consilium usunęła ją w latach 1969–1970 z pogrzebów i Mszy za zmarłych. Wciąż brzmi w nadzwyczajnej formie rytu, według Mszału z 1962 roku, który podaje ją także na 2 listopada. W Liturgii godzin podzielono ją na trzy opcjonalne hymny: na godzinę czytań, jutrznię i nieszpory w ostatnim tygodniu roku liturgicznego.
- Czy „Dobry Jezu, a nasz Panie” pochodzi z „Dies irae”?
- Polska Wikipedia podaje, że śpiewany na pogrzebach dwuwiersz „Dobry Jezu, a nasz Panie / Daj mu wieczne spoczywanie” pochodzi z „Dies irae” — łacińskim odpowiednikiem jest ostatni dwuwiersz „Pie Iesu Domine, dona eis requiem”. W Śpiewniku kościelnym z 1838 roku ten dwuwiersz kończy trzy strofy polskiej pieśni „Dzień on dzień gniewu Pańskiego”, śpiewanej w procesji na cmentarz w Zaduszki; przekładu tam nie podpisano.
- Czy „Dies irae” Jana Kasprowicza to przekład sekwencji?
- Nie. Hymn Kasprowicza, wydany w 1902 roku w tomie „Ginącemu światu”, to oryginalny utwór epoki Młodej Polski. Nawiązuje do średniowiecznej sekwencji, ale nie jest jej tłumaczeniem, dlatego nie ma go w sekcji z tekstem sekwencji na tej stronie. Pełny tekst hymnu Kasprowicza udostępnia Wolne Lektury, w wydaniu z 1922 roku.
Źródła
- Missale Romanum, wyd. z 1962 r., s. 706 — sekwencja „Dies irae” (Musica Sacra) — https://media.musicasacra.com/pdf/missale62.pdf
- Vicipaedia — Dies irae (tekst łaciński, powołanie na Liber Usualis) — https://la.wikipedia.org/wiki/Dies_irae
- Wikisource — Dies irae w: The seven great hymns of the mediaeval church (Nott, 1865) — https://la.wikisource.org/wiki/Dies_irae
- Preces Latinae — Dies Irae — https://www.preces-latinae.org/thesaurus/Hymni/DiesIrae.html
- Wikiźródła — Dies irae (tłum. Antoni Czajkowski, 1895) — https://pl.wikisource.org/wiki/Dies_irae_(t%C5%82um._Czajkowski,_1895)
- Wikimedia Commons — skan „Obraz literatury powszechnej”, t. I (Polona) — https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Obraz_literatury_powszechnej_tom_I.djvu
- Wikiźródła — Antoni Czajkowski (1816–1873) — https://pl.wikisource.org/wiki/Autor:Antoni_Czajkowski
- Wikipedia — Dies irae (sekwencja) — https://pl.wikipedia.org/wiki/Dies_irae
- Wikipedia — Dies irae (English, reforma 1969–1970) — https://en.wikipedia.org/wiki/Dies_irae
- Catholic Encyclopedia (1913) — Dies Iræ — https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Dies_Ir%C3%A6
- Śpiewnik kościelny (Mioduszewski, 1838) — Processyja na dzień Zaduszny — https://pl.wikisource.org/wiki/%C5%9Apiewnik_ko%C5%9Bcielny/Processyja_na_dzie%C5%84_Zaduszny
- Wikipedia — Dies irae (hymn Jana Kasprowicza) — https://pl.wikipedia.org/wiki/Dies_irae_(hymn_Jana_Kasprowicza)
- Wolne Lektury — Jan Kasprowicz, Hymny, Dies Irae — https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/hymny-dies-irae.html