Bazylika Konkatedralna Świętej Trójcy w Chełmży

Historia

Budowa kościoła: budowa etapami od 1251 do II ćw. XIV w.; pożar 1422 i nowe sklepienia; hełm wieży 1692; pożar 1950, odbudowa 1968–1971; bazylika mniejsza 1982, konkatedra 1994

Katedrę biskupstwa chełmińskiego wznoszono na skarpie nad brzegiem jeziora etapami od 1251 roku do drugiej ćwierci XIV wieku. W czasie budowy dwukrotnie niszczyły ją najazdy Prusów, w 1267 i 1286 roku, a w 1422 roku, podczas najazdu litewsko-tatarskiego, kościół spłonął i otrzymał nowe sklepienia. Gotycka, trójnawowa świątynia o halowym korpusie łączy cechy architektury katedralnej — transept i dwuwieżową fasadę, z której w pełnej wysokości wzniesiono tylko wieżę północną, zwieńczoną w 1692 roku barokowym hełmem — z prostokątnym prezbiterium bez obejścia, typowym dla kościołów zakonów żebraczych. W drugiej połowie XIX wieku rozebrano gotyckie krużganki i zabudowania kapituły, a w 1906 roku pierwotny portal zachodni zastąpiono neogotycką kruchtą.

Katedrę odwiedzało wielu polskich władców — Władysław Jagiełło, Kazimierz Jagiellończyk, Zygmunt August, Zygmunt III Waza z synem Władysławem oraz Jan III Sobieski, który podarował jej zdobyty pod Wiedniem czaprak Kara Mustafy, zachowany do dziś. We wnętrzu przetrwały m.in. fragment płyty nagrobnej wielkiego mistrza krzyżackiego Siegfrieda von Feuchtwangena (zm. 1311), grupa Ukrzyżowania z 1422 roku, stalle z 1519 roku fundacji biskupa Jana Konopackiego, nagrobek biskupa Piotra Kostki (zm. 1595) i ołtarz główny z około 1650 roku według projektu Giovanniego Battisty Gisleniego. Pożar w 1950 roku zniszczył dachy, część sklepień nawy głównej i hełm wieży; odbudowa w latach 1968–1971 przywróciła kościołowi dawny wygląd. Od 1982 roku świątynia jest bazyliką mniejszą, a od 1994 roku konkatedrą diecezji toruńskiej.