Bazylika Kolegiacka Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Chełmie

Historia

Budowa kościoła: 1735–1756 według projektu Pawła Antoniego Fontany; bazylika mniejsza od 1988

Na szczycie Górki Chełmskiej — kredowego wzniesienia górującego nad miastem — około 1256 roku król Rusi Daniel Romanowicz ufundował cerkiew. Po podpisaniu przez biskupa Dionizego Zbirujskiego unii brzeskiej w 1596 roku świątynia stała się katedrą unicką, a kolejne stulecia przyniosły jej niezwykłą sekwencję zmian obrządku.

Obecny gmach wzniesiono w latach 1735–1756 według projektu Pawła Antoniego Fontany. Późnobarokowa budowla na planie krzyża łacińskiego, z trójnawowym korpusem, transeptem i wysuniętym prezbiterium zamkniętym absydą, otrzymała formę zachodnioeuropejską, bliższą kościołom rzymskokatolickim niż wschodniej tradycji, której wówczas służyła.

Po kasacie unii w 1875 roku świątynię przebudowano w stylu bizantyjsko-ruskim i zamieniono na sobór prawosławny. 26 maja 1919 roku przejął ją Kościół rzymskokatolicki. W 1988 roku Jan Paweł II nadał jej tytuł bazyliki mniejszej. Czczona tu Ikona Matki Bożej Chełmskiej jest kopią — oryginał znajduje się w Muzeum Ikony Wołyńskiej w Łucku.

Zespół na Górce Chełmskiej tworzą, poza bazyliką, dzwonnica, krużganki, pałac biskupi i zabudowania gospodarcze — jeden z najbardziej rozpoznawalnych zespołów sakralnych wschodniej Lubelszczyzny.