Sanktuarium św. Anny na Górze Świętej Anny

Historia

Budowa kościoła: kościół św. Jerzego 1480; przebudowy 1665, 1781 i 1957–1963 (neobarok); klasztor 1733–1749; bazylika mniejsza od 1980

Pierwszy kościół pod wezwaniem św. Jerzego zbudowano na górze w 1480 roku z fundacji Mikołaja i Krzysztofa Strzał, właścicieli Poręby, Leśnicy i Żyrowej. Na początku XVII wieku przeniesiono z Ujazdu do tutejszego kościoła słynącą cudami rzeźbę św. Anny Samotrzeciej z drewna lipowego, z około 1480 roku, i wtedy zmieniono wezwanie świątyni oraz nazwę góry, dawniej zwanej Górą św. Jerzego. W październiku 1655 roku przybyli tu franciszkanie z Krakowa, którzy opuścili miasto w czasie wojny polsko-szwedzkiej, gdy spalono ich klasztor; w latach 1656–1659 zbudowali drewniany klasztor, a w 1659 roku rozpoczęli rozbudowę kościoła, ukończoną w 1673 roku.

Murowany zespół klasztorny powstał w latach 1733–1749, a w latach 1700–1709 na wschodnich stokach góry hrabia Georg Adam von Gaschin ufundował 33 kaplice kalwaryjne według projektu Domenica Signa; od 1763 roku opiekowali się nimi franciszkanie, czyniąc z Kalwarii miejsce pielgrzymowania. 12 września 1779 roku wyruszyła z Bytomia pierwsza śląska pielgrzymka do Góry Świętej Anny. Klasztor skasowano w 1810 roku, franciszkanie wrócili w 1860 roku, w 1875 roku ponownie ich wysiedlono w czasie kulturkampfu, a w 1887 roku wrócili raz jeszcze. W latach 1912–1913 na miejscu dawnego kamieniołomu urządzono plac modlitewny i grotę na wzór lurdzkiej, a w 1980 roku dekretem Stolicy Apostolskiej kościół otrzymał tytuł bazyliki mniejszej.