Kościół św. Mikołaja w Gniewie

Historia

Budowa kościoła: prezbiterium 1348; korpus i wieża do II poł. XIV w.; podwyższenie wieży w II poł. XV w.; w rękach protestantów ok. 1557–1596; generalny remont 1875–1876; zniszczenia 1945

Murowany kościół św. Mikołaja stanął w Gniewie w miejscu starszej, drewnianej świątyni, której początki wiązane są z dawnym grodem lub z okresem, gdy ziemię gniewską posiadali cystersi. Wznieśli go w XIV wieku Krzyżacy: najpierw prezbiterium (1348), a jeszcze przed połową stulecia mury obwodowe korpusu i wieżę; całość ukończono w drugiej połowie XIV wieku. Gdy zakon opuścił miasto, w drugiej połowie XV wieku podwyższono wieżę — wskazówką co do daty jest rok 1482 na niezachowanym gotyckim dzwonie — i dobudowano kaplice. Około 1557 roku kościół przejęli protestanci, którzy zwrócili go katolikom w 1596 roku. Na przełomie XVII i XVIII wieku nieznana katastrofa zniszczyła górną część wieży i sklepienia naw, które następnie odbudowano.

Trzynawowa hala o ośmiobocznych filarach ma wieżę o surowej, fortecznej formie typowej dla gotyku pomorskiego, wbudowaną w bryłę nawy i zamkniętą schodkowymi szczytami. W prezbiterium zachowało się gotyckie sklepienie gwiaździste i późnorenesansowe stalle z pierwszej ćwierci XVII wieku, a w nawach barokowe i rokokowe ołtarze, m.in. św. Stanisława Kostki — przypuszczalnie fundacji Michała Działyńskiego, starosty gniewskiego w latach 1608–1618, którego matka Krystyna z Kostków była krewną świętego. Na wieży wisi dzwon św. Mikołaja odlany w 1766 roku przez Carla Gottfrieda Anthony’ego. Przy kościele stoi figura św. Jana Nepomucena, wystawiona jako pokuta za znieważenie religii katolickiej przez gniewskiego pastora Jana Geortza w 1738 roku. W 1945 roku ostrzał artyleryjski uszkodził wieżę i mury, zniszczył dachy i wszystkie okna.