Kościół Świętego Krzyża w Krakowie

Historia

Budowa kościoła: prezbiterium ok. 1300; nawa do 1420 (na miejscu XII-wiecznego kościoła drewnianego)

Drewniany kościół pod tym wezwaniem istniał w tym miejscu już pod koniec XII wieku, ufundowany — według tradycji — przez biskupa Pełkę. W 1244 roku biskup Jan Prandota sprowadził do Krakowa kanoników regularnych Ducha Świętego (tzw. duchaków), którzy założyli przy kościele szpital; opiekę nad parafią i sanktuarium przejęli po kasacie zakonu w 1783 roku księża diecezjalni w 1788 roku i sprawują ją do dziś.

Obecną murowaną świątynię wznoszono etapami: kamienne prezbiterium powstało ok. 1300 roku, a ceglana nawa — w drugiej połowie XIV wieku, ukończona do 1420 roku. Nawę nakrywa charakterystyczne sklepienie palmowe, wsparte na pojedynczym filarze, z którego rozchodzi się dwanaście żeber tworzących kompozycję przypominającą drzewo — jedyne takie rozwiązanie w krakowskim kościele jednonawowym, nawiązujące symbolicznie do wezwania świątyni.

Pożar w 1528 roku zniszczył wnętrze kościoła, odbudowane wraz z renesansową polichromią do 1533 roku, w znacznej części zachowaną do dziś. Kolejne większe renowacje przeprowadzono w latach 1683–1684 oraz 1896–1898 — Stanisław Wyspiański, dokumentując wówczas uszkodzone szesnastowieczne polichromie, sporządził kartony, na podstawie których Antoni Tuch odtworzył je w duchu secesji. Przylegająca do kościoła plebania uchodzi za najstarszy zachowany budynek mieszkalny w Krakowie.