Bazylika Kolegiacka św. Mikołaja w Grudziądzu

Historia

Budowa kościoła: prezbiterium ok. 1310; korpus nawowy po pożarze miasta w 1341; kaplice XVII w.; zniszczenia 1945, odbudowa 1946–1949; kolegiata 1992, bazylika mniejsza 2010

Pod budowę grudziądzkiej fary przeznaczono północno-zachodni blok zabudowy przy rynku zapewne jeszcze przed lokacją miasta na prawie chełmińskim w 1291 roku. Jako pierwsze wzniesiono murowane prezbiterium, ukończone około 1310 roku i początkowo funkcjonujące jako samodzielna świątynia, a korpus nawowy zaczęto budować po pożarze miasta w 1341 roku; w XV wieku nawę główną podwyższono i przesklepiono. Od połowy XVI wieku do 1598 roku oraz ponownie w czasie potopu szwedzkiego (1656–1659) kościół był w rękach ewangelików. W XVII wieku dobudowano trzy kaplice, m.in. grobowe Działyńskich i Kostków, a od 1620 roku przy kaplicy Działyńskich działali jezuici, zanim wznieśli własne kolegium. W 1738 roku wieża otrzymała wysoki, ażurowy barokowy hełm, rozebrany pod koniec XVIII wieku wraz z kaplicami bocznymi.

W 1945 roku, podczas walk o miasto, runęła górna część wieży i dachy, a niemal całe wyposażenie spłonęło; odbudowę przeprowadzono w latach 1946–1949. Ocalały m.in. struktura ołtarza głównego, kamienna gotlandzka chrzcielnica z XIV wieku z reliefami gryfów oraz środkowa część ołtarza z XVII-wiecznym obrazem Matki Bożej z Dzieciątkiem, uznawanym za cudowny i koronowanym w 2002 roku — to z nim związane jest sanktuarium Matki Bożej Łaskawej. Trójnawowa pseudobazylika ma 41 metrów długości i 16 metrów wysokości wnętrza, a surowe ceglane mury są efektem powojennych poglądów konserwatorskich — pierwotnie pokrywały je tynki i barwne malowidła. Po utworzeniu diecezji toruńskiej w 1992 roku fara została kolegiatą, a 6 grudnia 2010 roku uroczyście nadano jej tytuł bazyliki mniejszej.