Modlitwy do św. Łucji z Syrakuz

Co jest udokumentowane

Pewne jest to, że w Syrakuzach na Sycylii zginęła męczeńsko dziewica Łucja, w czasie prześladowania chrześcijan za cesarza Dioklecjana. Jako datę podaje się zwykle 13 grudnia 304 roku; Encyklopedia Katolicka wymienia rok 303, a rok urodzenia różne opracowania podają jako 281, 283 lub 286. Serwis Brewiarz.pl przyznaje wprost, że wiadomości o niej jest tak mało, iż niektórzy historycy chcieli ją skreślić z Martyrologium Rzymskiego.

Przeciw takim wątpliwościom przemawia starożytny dowód kultu. W 1894 roku w katakumbach św. Jana w Syrakuzach odnaleziono grecki napis nagrobny kobiety imieniem Euskia, który wspomina Łucję; Wikipedia angielska datuje go na koniec IV lub początek V wieku. Brewiarz.pl odczytuje go jako grób wystawiony „swojej pani Łucji”, a Wikipedia angielska pisze, że Euskia zmarła w dniu św. Łucji — interpretacje różnią się, ale wszystkie widzą w nim świadectwo kultu.

Od VI wieku kult obejmował cały Kościół: imię Łucji znajduje się w Kanonie rzymskim, według Brewiarza.pl od czasów papieża Grzegorza Wielkiego, i w Martyrologium Rzymskim. Encyklopedia Katolicka zaznacza, że mimo niepewności co do szczegółów życia nie ma wątpliwości co do wielkiej czci, jaką otaczano ją w pierwszych wiekach.

Żywot według tradycji

Szczegóły biografii pochodzą z Aktów męczeństwa, których najstarszy grecki zapis, według Wikipedii, powstał w V wieku (wersja łacińska w VI wieku). Encyklopedia Katolicka zastrzega, że nie są one dokładne i powtarzają schemat żywotów dziewic-męczennic. Pierwszy pełny opis wiąże się z imieniem angielskiego autora Aldhelma (zm. 709), a potem Bedy Czcigodnego.

Według tradycji Łucja pochodziła z zamożnej rodziny z Syrakuz, a po wczesnej śmierci ojca wychowywała ją matka Eutychia. Gdy matka zachorowała, obie udały się na grób św. Agaty w Katanii; tam, według przekazu, Eutychia odzyskała zdrowie, a Agata miała zapowiedzieć Łucji męczeńską śmierć. Łucja zerwała zaręczyny, rozdała majątek ubogim i złożyła ślub czystości.

Odrzucony narzeczony miał ją zadenuncjować namiestnikowi Paschazjuszowi jako chrześcijankę. Według tradycji skazano ją na zhańbienie w domu publicznym, lecz nie dało się jej ruszyć z miejsca, nawet zaprzęgiem wołów; stos nie spalił jej, a mieczem ją ścięto. Przed śmiercią miała przyjąć Komunię świętą. Tych szczegółów nie potwierdzają niezależne dokumenty, więc należy je czytać jako legendę.

Skąd oczy na tacy

Motyw wyłupionych oczu nie występuje w najstarszych przekazach o Łucji i pojawia się w późniejszych, średniowiecznych wersjach legendy; najszerzej czytaną z nich była Złota legenda Jakuba de Voragine. Przekazy różnią się też szczegółami: według jednych oczy wydłubali jej oprawcy, według innych sama je wyjęła, by zniechęcić natrętnego zalotnika. W obu wersjach oczy miały być jej cudownie przywrócone, co jest podawane jako jedna z przyczyn patronatu nad chorymi na oczy.

Z legendą łączy się ikonografia: na zachodnich obrazach Łucję przedstawia się z palmą męczeństwa i z tacą, na której leżą dwoje oczu; na obrazie Francesca del Cossa trzyma je na łodyżce. Znaczenie mogło mieć także jej imię, bliskie łacińskiemu słowu lux, czyli światło. W Syrakuzach w dniu jej święta niesie się według Brewiarza.pl na tacy „oczy św. Łucji”, a w ikonografii występują też lampa i miecz.

Relikwie i kult w Europie

Historia relikwii jest niejednoznaczna. Według Wikipedii szczątki Łucji ukrywano w VIII wieku, a w 1204 roku, po zdobyciu Konstantynopola, doża Enrico Dandolo zabrał je do Wenecji; dziś ciało spoczywa w kościele San Geremia. Encyklopedia Katolicka opisuje inną drogę: przeniesienie do Corfinium, a potem przez cesarza Ottona I do Metzu, i wspomina głowę świętej w Bourges.

W Skandynawii 13 grudnia jest świętem światła: według Brewiarza.pl dzieci idą w pochodzie prowadzonym przez dziewczynę z wieńcem z zapalonych świec na głowie. Według Wikipedii kult Łucji dotarł do Szwecji z Niemiec, a sam pochód to ludowy obchód dnia, nie część liturgii.

Dzień św. Łucji w polskiej tradycji ludowej

Według Wikipedii, powołującej się na Encyklopedię tradycji polskich, 13 grudnia zwyczajowo zaczynano przygotowania do świąt; Brewiarz.pl także zaznacza, że był to tradycyjny dzień rozpoczęcia przygotowań do Godów. Najsilniej tradycję tę zachowali górale podhalańscy, którzy uważali tę porę za sprzyjającą czarom i okadzali wówczas dom oraz obejście, a zwierzętom dawali placki z zielem.

Od św. Łucji przepowiadano pogodę na kolejne miesiące roku: dwanaście dni od 13 grudnia do Wigilii miało odpowiadać dwunastu miesiącom (zapis zebrany przez E. Ferenca, cytowany na Opoce). Z dnia św. Łucji pochodzi też przysłowie „Święta Łucja dnia przyrzuca”, które Opoka odczytuje jako opowieść o przełamaniu przewagi nocy nad światłem.