Modlitwy do św. Barbary z Nikomedii

Co wiadomo, a co przekazuje legenda

O św. Barbarze nie ma wiarygodnych wiadomości historycznych. Nie wymieniają jej antyczni Ojcowie Kościoła ani Martyrologium Hieronimiańskie, a znamy ją dopiero ze średniowiecznej legendy; historycy hagiografii związani z bollandystami uznali ją za postać legendarną. Mimo to Kościół nadal ją wspomina, bo kanonizacji nie da się cofnąć.

Jako czas jej męczeństwa podaje się zwykle przełom III i IV wieku, najczęściej około 305 roku, za panowania cesarza Galeriusza; jako miejsce — Nikomedię w Azji Mniejszej albo Heliopolis w Bitynii. Internetowa Liturgia Godzin zaznacza, że nie wiemy dokładnie ani kiedy, ani gdzie Barbara poniosła śmierć, a Encyklopedia Województwa Śląskiego mówi ogólnie o IV wieku, więc daty i miejsca należy traktować jako przybliżone.

Legenda: wieża, miecz i anioł z Komunią

Według średniowiecznej legendy Barbara była córką pogańskiego bogacza Dioskura z Heliopolis. Ojciec wysłał ją na naukę do Nikomedii, gdzie poznała chrześcijaństwo, przyjęła chrzest i złożyła ślub czystości. Gdy chciał wydać ją za mąż i zmusić do wyparcia się wiary, uwięził ją w wieży — stąd wieża jako jej najczęstszy atrybut w ikonografii.

Legenda opowiada dalej, że ojciec oskarżył córkę przed sędzią, który kazał ją torturować; w nocy miał odwiedzić ją anioł, uleczyć rany i udzielić Komunii świętej. Wyrok ścięcia mieczem miał wykonać sam Dioskur, a on — jak głosi podanie — niedługo potem zginął rażony piorunem. W niektórych wersjach Barbara uciekała przed ojcem, a skała rozstąpiła się, by ją ukryć; wątki te różnią się między przekazami i żaden nie ma potwierdzenia w dokumentach z epoki.

Kult w Kościele i w Polsce

Żywoty Barbary spisywano po grecku, syryjsku, koptyjsku, ormiańsku i w wielu językach europejskich. Według Internetowej Liturgii Godzin w VI wieku cesarz Justynian miał sprowadzić jej relikwie do Konstantynopola, a w 1202 roku zabrali je Wenecjanie i przekazali Torcello. Wikipedia nazywa te relikwie rzekomymi i wymienia także Kijów, gdzie miano je umieścić w 1108 roku, więc przekazy o relikwiach nie są spójne.

W Polsce cześć dla Barbary jest bardzo dawna: modlitewnik Gertrudy, córki Mieszka II, notuje ją pod datą 4 grudnia, a pierwszy kościół ku jej czci wzniesiono w 1262 roku w Bożygniewie koło Środy Śląskiej. Do bractwa św. Barbary, patronki dobrej śmierci, należał według tych samych źródeł św. Stanisław Kostka.

Przy reformie kalendarza w 1969 roku, z powodu niepewnej historyczności postaci, wspomnienie Barbary przestało obowiązywać w Kościele powszechnym i pozostało w kalendarzach lokalnych; jej imię usunięto z litanii do wszystkich świętych, ale występuje ona w Martyrologium Rzymskim z 2004 roku. W Polsce 4 grudnia jest wspomnieniem dowolnym (tak podaje kalendarz Archidiecezji Krakowskiej), a w archidiecezji katowickiej i diecezji gliwickiej wspomnieniem obowiązkowym.

Patronka dobrej śmierci i niebezpiecznej pracy

Barbarę czczono przede wszystkim jako patronkę dobrej śmierci, czyli takiej, którą poprzedza spowiedź i Komunia święta. Dlatego o jej opiekę prosili ci, którym grozi śmierć nagła: górnicy, hutnicy, żołnierze, artylerzyści, ludwisarze, kowale, a także marynarze i rybacy. Według Wikipedii jest też orędowniczką podczas burzy i pożarów oraz patronką Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie.

W XVII i XVIII wieku powstawały bractwa jej poświęcone. Na Górnym Śląsku działały cztery: w Kujawach (założone w 1679 roku), Grobnikach koło Głubczyc (1697), Rudach Wielkich (1736) i Tarnowskich Górach (bulla erekcyjna z 1747 roku). Członkowie dwóch ostatnich korzystali z drukowanych modlitewników; z takich książeczek, wydanych w Opawie w 1740 i we Wrocławiu w 1747 roku, pochodzą śląskie litanie o św. Barbarze opisane przez Krystynę Kossakowską-Jarosz.

Barbórka — górnicze święto 4 grudnia

Barbórka, czyli Dzień Górnika, to tradycyjne święto górnicze obchodzone w Polsce 4 grudnia, w dniu wspomnienia św. Barbary. Według Encyklopedii Województwa Śląskiego pracownicy kopalń węgla kamiennego, hut i koksowni na Górnym Śląsku zaczęli wspólnie świętować w tym dniu od połowy XIX wieku; święto miało część religijną i część świecką. Obchodzą je też geolodzy i inne osoby pracujące przy poszukiwaniu kopalin.

Tradycyjnie dzień zaczyna się uroczystą Mszą w kościele albo w cechowni, przy figurze św. Barbary. Potem orkiestra górnicza przechodzi przez osiedla, w których mieszkają górnicy i ich rodziny, grając między innymi hymn górniczy, a w ciągu dnia odbywają się akademie, koncerty i bale. Karczmy piwne, mimo powszechnego przekonania, na stałe weszły do obchodów dopiero w latach 80. XX wieku; wcześniej Barbórka była uroczystością religijno-rodzinną — twierdzi Wikipedia, powołując się na dr Beatę Piechę-van Schagen.

Od 2003 roku, z zalecenia Konferencji Episkopatu Polski, 4 grudnia jest także dniem modlitewnej solidarności z bezrobotnymi. W archidiecezji katowickiej w związku z restrukturyzacją górnictwa patronat św. Barbary z inicjatywy biskupa Damiana Zimonia skierowano również ku ludziom bez pracy.