Kościół św. Jana Apostoła i Ewangelisty w Bartoszycach

Historia

Erygowanie parafii: 1974 Budowa kościoła: budowa od ok. 1332, pierwsza wzmianka 1345, przebudowa na bazylikę 1360–1380; kaplice 1406, 1414, 1519–1521, 1624; dach wieży z latarnią 1732; odbudowa 1946–1958

Budowę bartoszyckiej fary rozpoczęto zapewne w 1332 roku, wraz z lokacją miasta Bartenstein, a pierwsza pisana wzmianka o kościele pochodzi z 1345 roku. Jeszcze w trakcie prac, w latach 1360–1380, zmieniono koncepcję budowli i przekształcono ją w trójnawową, wysoką bazylikę z chórem. W kolejnych stuleciach kościół obrastał kaplicami fundowanymi przez osoby prywatne i instytucje: kaplicę Najświętszej Marii Panny wzniesiono w 1406 roku, kaplica św. Anny wzmiankowana jest w 1414 roku, w latach 1519–1521 do prezbiterium dostawiono kaplicę fundacji biskupa warmińskiego, a w 1624 roku kolejną ufundował bartoszycki aptekarz Adam Retting. W 1487 roku kościół konsekrowano po raz drugi, a od 1525 roku, po sekularyzacji Prus, służył ewangelikom, stanowiącym przez kilka wieków zdecydowaną większość mieszkańców miasta.

Jako protestancka fara kościół należał do najbogaciej wyposażonych w Prusach Książęcych: w 1651 roku otrzymał organy, wykonane zapewne przez organmistrza Wernera z Elbląga, a w 1678 roku sprowadzono tu okazały, późnorenesansowy ołtarz, uważany przez część badaczy za jedyne znane dzieło niderlandzkiej sztuki sakralnej w Prusach. Podczas II wojny światowej najbardziej ucierpiały sklepienia gwiaździste, ołtarz i organy; szczątki ołtarza trafiły do Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie. Odbudowę przeprowadzono w latach 1946–1958 na podstawie zachowanej dokumentacji i fotografii, a świątynię ponownie przystosowano do liturgii katolickiej; osobną parafię utworzono przy niej dopiero w 1974 roku, pierwotnie pod wezwaniem św. Jana Ewangelisty i Matki Bożej Częstochowskiej. Na południowej ścianie nawy wisi późnogotycki krucyfiks, na którym widać uszkodzenie ręki Chrystusa od uderzenia pioruna w 1579 roku.