Bazylika Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Węgrowie

Historia

Budowa kościoła: kościół gotycki z I poł. XVI w. z fundacji Kiszków; po pożarze w 1703 odbudowa barokowa wg projektu Tylmana z Gameren (Carlo Ceroni, Jan Reisner); konsekracja 1711; freski Michała Anioła Palloniego 1707–1708

Pierwszy kościół parafialny w Węgrowie ufundował w 1414 roku Piotr Pilik herbu Rogala. Obecną świątynię wzniesiono zapewne w pierwszej połowie XVI wieku z fundacji rodu Kiszków, lecz już w 1558 roku Anna z Radziwiłłów Kiszczyna, protektorka protestantyzmu w Wielkim Księstwie Litewskim, odebrała ją katolikom i przekazała założonemu przez siebie zborowi kalwińskiemu. W 1565 roku, za sprawą Jana Kiszki i pastora Piotra z Goniądza, kościół przejęli bracia polscy, w 1592 roku wrócił do ewangelików reformowanych, a katolikom oddano go dopiero w 1630 roku. W 1703 roku, podczas wojny północnej, świątynia spłonęła; odbudowano ją w stylu barokowym według projektu Tylmana z Gameren, a prace prowadzili Carlo Ceroni i Jan Reisner. Od 1707 roku parafią opiekowali się bartolomici, a nowy kościół konsekrował w 1711 roku biskup łucki Aleksander Benedykt Wyhowski.

Trójnawowe wnętrze zdobi zespół kontrreformacyjnych fresków florenckiego malarza Michała Anioła Palloniego z lat 1707–1708, z okazałą sceną Wniebowzięcia w prezbiterium, a po bokach barokowej fasady przetrwały dwie gotyckie wieżyczki dawnego kościoła obronnego. W zakrystii, obok kolekcji XVIII-wiecznych portretów, przechowywane jest tzw. lustro Twardowskiego — według legendy magiczny przedmiot. 9 września 1939 roku kościół został zbombardowany i do końca wojny pozostawał zamknięty. W 1969 roku wziął w nim ślub Lech Wałęsa z Danutą, pochodzącą z pobliskiej wsi Krypy. Od 1992 roku świątynia jest kolegiatą diecezji drohiczyńskiej, od 1996 roku sanktuarium maryjnym, a 4 kwietnia 1997 roku Jan Paweł II nadał jej tytuł bazyliki mniejszej.