Bazylika kolegiacka św. Andrzeja Apostoła w Olkuszu

Historia

Budowa kościoła: fara zbudowana w I poł. XIV w. z fundacji Kazimierza Wielkiego (prezbiterium być może z XIII w.); kaplica św. Anny XV w.; kaplica Amendziańska 1620; dzwonnica neogotycka 1903–1913; kolegiata 2001, bazylika mniejsza 2002

Farę miejską w Olkuszu zbudowano w pierwszej połowie XIV wieku na miejscu wcześniejszego kościoła, z fundacji króla Kazimierza Wielkiego. Otrzymała formę hali o pięciu przęsłach i trzech nawach, z wydłużonym, prosto zamkniętym prezbiterium — to ostatnie mogło powstać już w XIII wieku, na co wskazuje skrzywienie jego osi względem korpusu. Wśród współczesnych jej budowli olkuska fara przypomina oba kościoły w spiskiej Lewoczy. W XV wieku dobudowano kaplicę św. Anny oraz zakrystię i skarbiec, w 1612 roku kruchtę, a w 1620 roku manierystyczną kaplicę Amendziańską (Loretańską), ufundowaną przez zamożnego górnika Stanisława Amendę; w XVIII wieku powstała kaplica św. Jana Kantego. W 1864 roku spłonęła dzwonnica i część kościoła, a nową, neogotycką dzwonnicę wzniesiono w latach 1903–1913 według projektu Sławomira Odrzywolskiego.

W nawie północnej znajduje się Poliptyk Olkuski z 1485 roku, namalowany przez krakowskich malarzy Jana Wielkiego i Stanisława Starego: szesnaście obrazów ze scenami z życia Maryi i Chrystusa otacza rzeźbę Madonny z Dzieciątkiem z około 1480 roku. Renesansowe organy Hansa Hummla z lat 1611–1624 należą do najstarszych w Europie instrumentów zachowanych w stanie bliskim oryginałowi — rozbrzmiewają podczas Międzynarodowych Olkuskich Dni Muzyki Organowej i Kameralnej oraz letniego festiwalu organowego. Wnętrze kryje też XIV-wieczne malowidła ścienne, ołowianą chrzcielnicę i manierystyczne stalle z XVI wieku, ambonę z 1639 roku oraz Krzyż Gwarków — XVII-wieczny dar olkuskich górników. Od 2001 roku kościół jest siedzibą Olkuskiej Kapituły Kolegiackiej, a od 2002 roku bazyliką mniejszą.