Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu

Historia

Budowa kościoła: zasadniczy zrąb ok. 1250–1390, prace ukończone na początku XVI w.; pożar 1718; bazylika mniejsza 2002, pomnik historii 2012, kolegiata 2017

Kościół w Strzegomiu należał początkowo do zakonu rycerskiego joannitów, a parafię przy nim erygowano w XVI wieku. Starszy kościół św. Andrzeja zniszczyli Mongołowie podczas najazdu na Śląsk w 1241 roku; w XIII wieku wzniesiono nową świątynię, a na początku XIV wieku zakon zdecydował się zbudować znacznie większą, z pomocą książąt świdnickich i strzegomskich mieszczan. Zasadniczy zrąb blisko 80-metrowej budowli z łamanego granitu i bazaltu, z detalami z piaskowca, powstał do około 1390 roku, choć prace ukończono dopiero na początku XVI wieku. Trójnawowa bazylika z transeptem ma niedokończoną dwuwieżową fasadę, a sklepienia — gwiaździste, krzyżowo-żebrowe i sieciowe — spływają na wsporniki, niektóre o formach figuralnych. W 1718 roku w świątyni wybuchł pożar.

Szczególną wartość mają trzy bogato rzeźbione portale z tympanonami, rzadkie w Polsce pod względem ikonografii: zachodni z lat 70. XIV wieku z Chrystusem jako sędzią świata i scenami z życia św. Pawła, północny z Koronacją Matki Bożej oraz południowy z Zaśnięciem Maryi wśród Apostołów. W prezbiterium stoi 4,5-metrowe kamienne sakramentarium wykonane w pierwszej połowie XV wieku przez Wolfganga z Wiednia, a w wieży wisi dzwon z 1318 roku — jeden z najstarszych wciąż bijących dzwonów w Polsce — obok dwóch młodszych, z 1405 i 1424 roku. Świątynia jest sanktuarium i od 2002 roku bazyliką mniejszą; 22 października 2012 roku wpisano ją na listę pomników historii, a 13 kwietnia 2017 roku biskup Ignacy Dec ustanowił ją kolegiatą — jedyną bazyliką kolegiacką w diecezji świdnickiej.