Bazylika św. Tomasza Apostoła w Nowym Mieście Lubawskim

Historia

Budowa kościoła: prezbiterium po 1325; korpus do 1350; podwyższenie nawy w II poł. XIV w.; przedłużenie prezbiterium po 1400; sklepienie gwiaździste po 1460; kaplica Działyńskich pocz. XVII w.; bazylika mniejsza 1971, kolegiata 2012

Budowę kościoła rozpoczęto po 1325 roku od dwóch zachodnich przęseł prezbiterium; do 1350 roku wzniesiono pseudobazylikowy korpus o niskich, ośmiobocznych filarach i dolną część wieży. W drugiej połowie XIV wieku nawę główną podwyższono, nadając budowli układ bazylikowy, po 1400 roku przedłużono prezbiterium o trójbocznie zamknięte przęsło zwieńczone attyką, a po 1460 roku nawę nakryto sklepieniem gwiaździstym i podwyższono wieżę. Na początku XVII wieku w narożu między nawą południową a prezbiterium dostawiono kaplicę grobową Działyńskich. We wnętrzu zachowały się m.in. gotycki nagrobek Kunona von Liebensteina (zm. 1391), renesansowy nagrobek wojewody chełmińskiego Mikołaja Działyńskiego (zm. 1604) i późnogotycki tryptyk z pierwszej połowy XVI wieku; rzadkością jest chorągiew żałobna Pawła Jana Działyńskiego (zm. 1643), dziś eksponowana w miejscowym Muzeum im. Działyńskich.

W 1882 roku, po pożarze kościoła klasztornego w pobliskich Łąkach Bratiańskich, przeniesiono do nowomiejskiej fary słynącą łaskami figurę Matki Bożej z Dzieciątkiem. Figura Matki Bożej Łąkowskiej została ukoronowana koronami papieskimi już 4 czerwca 1752 roku, za pontyfikatu Benedykta XIV, a w 2004 roku sanktuarium afiliowano do rzymskiej Bazyliki Matki Bożej Większej. Od 1971 roku kościół ma tytuł bazyliki mniejszej, a 25 marca 2012 roku erygowano przy nim Nowomiejską Kapitułę Kolegiacką. Na wieży wiszą trzy średniowieczne dzwony z przełomu XV i XVI wieku oraz dwa nowe, poświęcone w 2022 roku; świątynia leży na Polskim Szlaku Drogi św. Jakuba.